بیست درصد، وسطِ راه نیست | اورانیوم ۲ از ۲

وقتی یه خبر می‌گه فلان کشور اورانیوم رو تا بیست درصد غنی کرده، اولین واکنشِ آدم اینه که فکر کنه یه جای وسطه؛ نه سوختِ نیروگاه، نه مادّه‌ی بمب، یه چیزی بینِ این دو تا. ولی همین برداشتِ به‌ظاهر منطقی، دقیقاً جاییه که گولمون می‌زنه. چون عددها اینجا مثلِ کیلومترشمارِ ماشین جلو نمی‌رن؛ رسیدن به بیست درصد، خیلی بیشتر از رسیدن به پنج درصد کار می‌بره، ولی خیلی کمتر از رسیدن به نود درصد. برای فهمیدنِ اینکه چرا، باید برگردیم سراغِ همون دستگاهی که کارِ اصلی رو انجام می‌ده: سانتریفیوژ.

یادآوری: غنی‌سازی چیه

قسمتِ قبل گفته بودیم که اورانیومِ طبیعی دو نوع داره؛ یه نوعِ سنگین‌تر که بیشترِ مقدارش رو تشکیل می‌ده، و یه نوعِ سبک‌تر که خیلی کمیابه ولی برای واکنشِ هسته‌ای لازمه. غنی‌سازی یعنی بالا بردنِ نسبتِ اون نوعِ سبک‌تر، تا اورانیوم قابلِ‌استفاده بشه. هرچی این نسبت بالاتر بره، اورانیوم «غنی‌تر» می‌شه. مسئله اینه که این بالا بردن، یه فرآیندِ تدریجیه، نه یه سوییچ که یهو روشن بشه.

سانتریفیوژ: موتورِ کندِ این کار

اورانیوم رو با دستگاهی جدا می‌کنن به اسمِ سانتریفیوژ؛ یه لوله که انقدر تند می‌چرخه که لبه‌ش تندتر از یه گلوله حرکت می‌کنه. وقتی می‌چرخه، نیروی چرخش نوعِ سنگین‌تر رو یه ذره می‌بره سمتِ دیواره، و نوعِ سبک‌تر یه ذره بیشتر وسط می‌مونه. نکته‌ی مهم همین «یه ذره»ست؛ یه سانتریفیوژِ تنها، عملاً هیچ تغییرِ محسوسی ایجاد نمی‌کنه. برای همین هزارتا از این دستگاه‌ها رو پشتِ سرِ هم می‌بندن، به‌طوری‌که خروجیِ هر کدوم می‌شه ورودیِ بعدی. اورانیوم از این زنجیره رد می‌شه، یه ذره غنی‌تر می‌شه، بعد وارد دستگاهِ بعدی می‌شه، و این کار ماه‌ها طول می‌کشه.

چرا درصدها خطی جلو نمی‌رن

اینجاست که منطقِ ماجرا برعکسِ چیزیه که آدم انتظار داره. چون هرچی اورانیوم غنی‌تر می‌شه، نسبتِ نوعِ سبک‌تر توش بیشتر می‌شه، و برای بالا بردنِ همین نسبتِ بالاتر، کارِ کمتری لازمه تا برای پایین‌ترها. به‌بیانِ ساده: رسیدن از صفر به پنج درصد، سخت‌ترین و طولانی‌ترین بخشِ مسیره. وقتی به همون پنج درصدِ لازم برای سوختِ نیروگاه رسیدی، تقریباً سه‌چهارمِ کلِ راه رو رفتی؛ یعنی بیشترِ کار همون‌جا تموم شده، نه در ادامه‌ش. از اون به بعد، هر پله‌ی بعدی خیلی سریع‌تر طی می‌شه.

بیست درصد یعنی چی، دقیقاً

با همین منطق، وقتی اورانیوم به بیست درصد برسه، بیشتر از نود درصدِ کلِ کاری که برای رسیدن به بالاترین سطح لازمه، انجام شده. یعنی بیست درصد اصلاً وسطِ راه نیست؛ تقریباً آخرِ راهه. فاصله‌ی بینِ بیست درصد تا بالای نود درصد، از نظرِ کاری که سانتریفیوژها باید انجام بدن، خیلی کوتاه‌تر از فاصله‌ی بینِ پنج درصد تا بیست درصده. همین یه نکته، توضیح می‌ده چرا شنیدنِ عددِ «بیست درصد» توی اخبار، این‌قدر واکنش برمی‌انگیزه؛ چون از نظرِ فنی، این عدد خیلی نزدیک‌تر به نقطه‌ی پایانه تا به نقطه‌ی شروع.

همون سانتریفیوژ، همون کار؛ فقط مدتش فرق می‌کنه.

چرا دنیا سانتریفیوژها رو می‌شماره

این جمله، کلیدِ فهمیدنِ حساسیتِ بین‌المللیِ این موضوعه. دستگاه هیچ فرقی بینِ سوختِ نیروگاه و مادّه‌ی بمب نمی‌ذاره؛ فرآیند از ابتدا تا انتها یکیه، فقط طولِ زمانی که زنجیره‌ی سانتریفیوژها کار می‌کنن فرق داره. برای همین وقتی نهادهای ناظر می‌خوان بفهمن یه کشور چقدر به توانِ بمب نزدیکه، اولین چیزی که می‌شمرن، تعدادِ سانتریفیوژها و مدتِ کارکردشونه، نه اینکه کسی اعلام کرده باشه بمب داره یا نه. چون همین عددها، یعنی چند تا دستگاه و چند ماه، به‌تنهایی می‌گن یه کشور روی چه پله‌ای از این زنجیره ایستاده.

پس چی قطعیه، چی نه

چیزی که از این دو قسمت مطمئن می‌شه گفت اینه: غنی‌سازی یه فرآیندِ تدریجی با سانتریفیوژهاییه که اورانیوم رو رفته‌رفته غنی‌تر می‌کنن، پنج درصد برای نیروگاه کافیه و بالای نود درصد برای بمب لازمه، و بیست درصد از نظرِ کارِ انجام‌شده خیلی به انتهای مسیر نزدیک‌تره تا به وسطش. چیزی که متنِ گوینده روش وارد نشده، جزئیاتِ فنیِ بیشتر یا اینکه دقیقاً چند سانتریفیوژ یا چقدر زمان برای هر مرحله لازمه؛ فقط گفته شده هزارتا پشتِ سرِ هم و ماه‌ها زمان، بدونِ عددِ دقیق‌تر. همین ابهام هم بخشی از دلیلیه که چرا شمردنِ سانتریفیوژها، به‌جای شمردنِ بمب‌ها، تبدیل شده به زبانِ مشترکِ همه‌ی کسایی که می‌خوان بفهمن یه برنامه‌ی هسته‌ای کجای این زنجیره ایستاده.