مستندها

«بربری» اسمی بود که در ایران به هزاره‌ها می‌گفتند، مردمی فارسی‌زبان از کوه‌های مرکز افغانستان؛ آرمینیوس وامبری در ۱۸۶۳ نوشت که در ایران هزاره‌ها را بربر می‌خوانند. بعد از لشکرکشی امیر عبدالرحمان‌خان به سرزمین هزاره‌ها (۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳) بسیاری از آن‌ها به خراسان آمدند؛ کنسول انگلیس، چارلز ییت، در ۱۸۹۴ روستایی نزدیک فریمان دید که فقط ساکن بربری داشت. گروهی به تهران رسیدند، به محله‌ای پشت عمارت مسعودیه که «سرتخت بربری‌ها» خوانده می‌شد؛ به روایت خاطرات یکی از زنان حرمسرای ناصرالدین‌شاه، زن‌های این محله نان بربری می‌پختند و مردهایشان می‌فروختند، و دهخدا نوشته که این نان را اواخر قاجار چند تن بربر در تهران رواج دادند.

آهنگ «تولدت مبارک» که در هر جشن تولدی می‌خوانیم، اول برای تولد یک ماشین ساخته شد: پیکان. ایران ناسیونال، کارخانه‌ای که دو برادر مشهدی، احمد و محمود خیامی، در ۱۳۴۱ ساختند، با شرکت انگلیسی رووتس قرارداد بست تا هیلمن هانتر را در ایران بسازد؛ اسم پروژه‌ی انگلیسی‌ها «Arrow» یعنی تیر بود، و پیکان ترجمه‌ی همین کلمه است. خط تولید ۲۳ اردیبهشت ۱۳۴۶ افتتاح شد و نوروز ۱۳۴۹ فیلم تولد پیکان، ساخته‌ی کامران شیردل با آهنگ انوشیروان روحانی، پیش از هر فیلمی در سینماها پخش شد.

پنجم خردادِ ۱۲۸۷، ساعتِ چهارِ صبح، اولین چاهی که تو خاورمیانه به نفتِ حسابی رسید در مسجدسلیمان فوران کرد؛ درست وقتی که نامه‌ای که قرار بود همون حفاری رو تعطیل کنه، هنوز توی راه بود. قصه‌ی امتیازِ دارسی، هفت سال چاهِ خشک، تلگرافی که گفت «تعطیل کن و برگرد»، مهندسی که منتظرِ نامه موند، و چاهی که امروز وسطِ شهر یه موزه‌ست.

هزار سال می‌گفتن رودکی، پدرِ شعرِ فارسی، کور به دنیا اومده. تا اینکه سالِ ۱۹۵۶ قبرِ اون در پنجرودِ تاجیکستان باز شد، و جمجمه‌ای که بیرون اومد یه چیزِ دیگه می‌گفت. قصه‌ی شاعرِ دربارِ سامانی‌ها، قبرِ گم‌شده، دانشمندی که از روی جمجمه‌ها صورت می‌ساخت، و سؤالی که هنوز جوابِ قطعی نداره.

سالِ ۲۰۰۰، پلیسِ کراچی در پرونده‌ی یک قتل به نوارِ ویدیوییِ فروشِ یک مومیایی رسید: جسدی با ماسکِ طلا و لوحی طلایی که به فارسیِ باستان رویش نوشته بود «من دخترِ خشایارشا هستم». قیمت: ششصد میلیون روپیه، حدودِ یازده میلیون دلار. ایران، پاکستان و طالبان هر سه او را از آنِ خود دانستند. اما اسما ابراهیم، باستان‌شناسِ موزه‌ی ملیِ پاکستان، یک‌به‌یک نشان داد که همه‌چیزِ دورِ این جسد جعلی است: دستورِ زبانِ غلطِ کتیبه، نامِ یونانیِ شاهزاده، ردِ مداد در کنده‌کاری‌ها و حصیری کمتر از پنجاه‌ساله. آزمایش‌های پزشکی و کربنِ آزمایش‌های اتمی در استخوان‌ها نشان داد این زن حدودِ سالِ ۱۹۹۶ مرده بود. او سال‌ها در سردخانه‌ی خیریه‌ای در کراچی ماند و سالِ ۲۰۰۸ بی‌نام به خاک سپرده شد. هنوز هیچ‌کس نمی‌داند او که بود.

سی و پنج کیلومتری شمال‌غربِ کرمانشاه، کنارِ جاده‌ی کامیاران، صخره‌ای آهکی هست که ماشین‌ها هر روز از جلویش رد می‌شوند. سالِ ۲۰۱۷، باستان‌شناس‌ها دو متر و نیم زیرِ پای همین صخره، میانِ ده‌ها هزار ابزارِ سنگی، دندانی پیدا کردند که از یک سانت هم کوچک‌تر بود: دندانِ نیشِ شیریِ یک کودکِ حدوداً شش‌ساله. اسکن در دانشگاهِ بولونیا نشان داد این دندان مالِ انسانِ امروزی نیست، مالِ یک نئاندرتال است، و ریشه‌اش آب شده بود؛ یعنی به احتمالِ زیاد مثلِ دندانِ لقِ هر بچه‌ی امروزی خودش افتاده بود. این مستند قصه‌ی همین دندان است: کابل‌های فیبرِ نوری‌ای که پیش از کاوش بیشترِ این پناهگاه را از بین بردند، دعوای چهل هزار سال یا هفتاد هزار سال، نئاندرتال‌های زاگرس، و دو درصدی که هنوز در ژن‌های ماست.

صد و پنجاه کیلومتر غربِ اصفهان، شهری هست که بالای مغازه‌هایش، زیرِ نوشته‌ی فارسی، خطی دیگر هم نوشته‌اند: الفبای گرجی. مردمِ فریدون‌شهر و روستاهای اطرافش نوادگانِ گرجی‌هایی‌اند که حدودِ چهارصد سال پیش، در لشکرکشی‌های شاه عباس به کاختی، به ایران کوچ داده شدند. همه‌جای دیگرِ ایران زبانِ گرجی‌ها خاموش شد؛ این‌جا، در کوه‌های فریدن، در خانه‌ها ماند. این مستند قصه‌ی همین زبان است: غریبه‌ای که سالِ ۱۸۹۴ به زبانِ اهالی حرف زد، کلمه‌هایی که در خودِ گرجستان از بین رفته‌اند اما این‌جا مانده‌اند، و خانواده‌هایی که سالِ ۱۹۷۲ به سرزمینِ اجدادشان برگشتند و آن‌جا غریبه ماندند.

زمستانِ ۱۹۴۴، افسرِ جوانی به نامِ هیرو اونودا به جزیره‌ی لوبانگ در فیلیپین فرستاده شد، با دستوری ساده: «حق نداری تسلیم بشی. حق نداری خودت رو بکشی.» جنگ یک سال بعد تمام شد. او تا مارسِ ۱۹۷۴ از جنگل بیرون نیامد. این مستند قصه‌ی آن بیست و نه سال است: برگه‌هایی که جعلی خوانده شدند، نامه‌های خانواده که از آسمان ریختند، همراهانی که یکی‌یکی رفتند، کشاورزانی که قربانی این جنگِ تمام‌نشده شدند، جوانی که با فهرستی از سه آرزو به جنگل رفت و او را پیدا کرد — و سربازی دیگر که نُه ماه بعد از او بیرون آمد و کمتر کسی به یادش دارد.

سالِ ۱۳۷۶، کنارِ مسجدِ کبودِ تبریز، پیمانکارها برای یک مجتمعِ تجاری گودبرداری می‌کردند و به استخوان رسیدند. چهار فصل کاوش نشان داد زیرِ این نقطه‌ی شلوغِ شهر، گورستانی از عصرِ آهن است: حدودِ سه هکتار، صد و هشت گور شناسایی‌شده که تنها حدودِ چهل تای آن سالم مانده بود، و آدم‌هایی که با ظرف و گردنبند و خنجر خاک شده بودند. برای رسیدن به آن‌ها باید از کلِ تاریخِ تبریز رد می‌شدند — قاجار، صفوی، تیموری، ایلخانی — و زیرِ همه‌ی این لایه‌ها، قبرها. این مستند قصه‌ی آن بیست پله است: تنها جایی در ایران که تصمیم گرفتند اسکلت‌ها را جابه‌جا نکنند، و بیست سالی که از آخرین کاوش گذشته.

پاییزِ ۱۳۳۷، روی تپه‌ای بالای باغ‌های شمیران، بیلِ یک کارگر به چیزی خورد که خاک نبود: سفالِ خاکستری، و لای سفال‌ها استخوان. ده سال بعد تیمی به سرپرستیِ سیف‌الله کامبخش‌فرد زمین را شبکه‌بندی کرد — صد و پنجاه و هشت مربعِ پنج در پنج — و هر مربعی که باز کرد، قبر داشت. سیصد و پنجاه قبر، هیچ‌کدام عمیق‌تر از یک متر، همه به پهلو با زانوهای جمع، و کنارِ هر کدام ظرفی با غذای خشک. این مستند قصه‌ی آن گورستان است: مردمی بی‌خط و بی‌نام، «عصرِ آهنی» که در آن آهن نیست، شهری که ده سال بعد از اولین کشف رسید و دیگر نرفت، و جمله‌ای در پرونده‌ی علمیِ این محوطه که کمتر کسی به آن اشاره می‌کند.

هزار و سیصد و نود و چهار کیلومتر، بیش از دویست تونل، یازده سال کار — و پولش نه از وام خارجی، که از مالیاتِ قند و چای. سه سال بعد از افتتاح، بزرگ‌ترین جنگِ تاریخ آمد سراغش: چهار میلیون تن سلاح و غذا، نزدیکِ دویست هزار کامیون و پنج هزار هواپیما از وسطِ ایران به شوروی رفت، و متفقین به ایران گفتند «پلِ پیروزی». این مستند قصه‌ی آن سه سال است — از راه‌آهنی که یک ملت با پولِ خودش ساخت، تا سالی که همان کامیون‌ها از تهرانی رد می‌شدند که نان نداشت، تا سه نفری که در تهران یک خط «ممنون» نوشتند و قول دادند بروند.

بهارِ ۱۳۲۱، بیش از صد هزار نفر از اردوگاه‌های شوروی، از راهِ دریای خزر، به بندرِ پهلوی رسیدند — بازمانده‌های کشوری که آن روز روی نقشه نبود. حدودِ دو هزار نفرشان بچه بودند، بیشترشان یتیم، و سه سال بعد از آن اصفهان خانه‌شان شد: بیست و یک ساختمان که شاهزاده‌ها و خانواده‌های شهر و کلیساها دادند، هشت دبستان، یک دبیرستان، یک هنرستان. این مستند، قصه‌ی آن اسمِ دوم است — از سیبری تا چهارباغ، و از چهارباغ تا آفریقا و نیوزیلند — و قصه‌ی ایرانِ همان سال، که خودش زیرِ اشغال و گرسنه بود.

پاییزِ ۱۳۹۳، یک دانشجوی باستان‌شناسی کنارِ گودالِ لوله‌کشیِ خیابانِ مولوی چند تکه سفال دید و خبر داد. چهار متر پایین‌تر، اسکلتِ کاملِ یک دخترِ نوجوان پیدا شد؛ حدودِ هفت هزار ساله — قدیمی‌ترین تهرانی‌ای که تا امروز پیدا شده. بعد، از خاکِ اطرافِ لگنش ۴۸۸ لامِ میکروسکوپی ساختند و روی یکی از آن‌ها چیزی دیدند به اندازه‌ی پنجاه میکرون. سه مقاله، در سه سال، سرِ همین یک لکه با هم بحث کردند: تخمِ انگل، یا دانه‌ی گَرده‌ی یک گیاهِ دارویی؟ این مستند، قصه‌ی آن بحث است.

در تپه‌ی حسنلو، جنوبِ دریاچه‌ی ارومیه، سالِ ۱۹۷۳ دو اسکلت رو‌به‌روی هم پیدا شد؛ دستِ یکی روی صورتِ دیگری. اسمشان را گذاشتند «عاشق‌ها». ۴۴ سال بعد، استخوان‌شناسی چیزِ دیگری گفت. و پانزده سال قبل از آن عکس، در همان تپه، جامی از طلا زیرِ سه مردِ مسلح پیدا شده بود — با روایتی که ۲۰۱۴ برعکس شد. مستندِ کوتاهِ کنجکاویا درباره‌ی یک شبِ ۲۸۰۰ سال پیش، و دو قصه‌ای که باستان‌شناسی خودش تصحیح کرد.

چهاردهمِ اکتبرِ ۱۸۸۸، در باغی در شهرِ لیدزِ انگلستان، چهار نفر جلوی یک دوربین راه رفتند. دو ثانیه و یازده صدمِ ثانیه. این قدیمی‌ترین فیلمی است که روی کره‌ی زمین باقی مانده — هفت سال پیش از شبی که همه به‌عنوانِ شبِ تولدِ سینما می‌شناسند.

سالِ ۱۴۵۲، مهندسی مجارستانی به نامِ اوربان به کنستانتینِ یازدهم، آخرین امپراتورِ بیزانس، پیشنهاد داد توپی بسازد که هیچ دیواری جلویش دوام نیاورد. جوابِ رد شنید؛ خزانه خالی بود. اوربان رفت اَدِرنه، پیشِ محمدِ دومِ بیست‌ویک‌ساله — و یک سال بعد، همان توپ دیوارِ هشتصدساله‌ی قسطنطنیه را ریخت.

احمد شاملو را با شعر می‌شناسیم. ولی کاری که بیشتر از هر چیزی وقتش را گرفت، اصلاً شعر نبود.

ناو هواپیمابر یه کشتی نیست — یه شهرِ شناوره. عرشه‌اش چهار و نیم جریب مساحت داره، زیرش هجده طبقه‌ست، و حدودِ پنج هزار و پونصد نفر توش می‌خوابن، غذا می‌خورن، کار می‌کنن و مریض می‌شن.

بیستمِ ژوئنِ ۱۹۴۴، در جزیره‌ای در دریای بالتیک، یک موشکِ آزمایشی به ارتفاعِ ۱۷۶ کیلومتر رسید.

روایتِ آشنا اینه که غرب شاعرِ ما رو از ما گرفت. سند می‌گه برعکس: غرب شاعر رو ساخت.

راکتور ساعتِ یک و بیست و سه دقیقه‌ی بامدادِ شنبه منفجر شد. تا نزدیکِ سه روز، کشوری که این اتفاق توش افتاده بود به هیچ‌کس هیچی نگفت.

پنجمِ دسامبرِ ۱۹۴۵، پنج هواپیمای نیروی دریایی آمریکا از فلوریدا بلند شدن و دیگه برنگشتن. هواپیمایی که برای نجاتشون رفت هم ناپدید شد. اون شب شش هواپیما و بیست و هفت نفر از بین رفتن — و افسانه‌ی «مثلثِ برمودا» متولد شد.

آدم‌هایی که این داروها رو مصرف می‌کنن، یه چیزِ عجیب تعریف می‌کنن: می‌گن اون صدای همیشگی توی سرشون که مدام می‌گفت «یه چیزی بخور»، خاموش شده. اما چطور دارویی که برای قندِ خون ساخته شده بود، روی چیزی اثر گذاشته که ما بهش می‌گیم «خواستن»؟

تا حالا شده یه جای کاملاً غریبه بری و مطمئن باشی که این لحظه رو دقیقاً قبلاً زندگی کرده‌ای؟ به این حسِ عجیب می‌گن «دژاوو». تو این مستند، ساده و بر پایه‌ی جدیدترین پژوهش‌های علمی، می‌فهمیم دقیقاً تو مغزت چه اتفاقی می‌افته — و چرا برعکسِ چیزی که فکر می‌کنی، دژاوو نه جادوئه، نه خاطره‌ی یه زندگیِ قبلی، بلکه می‌تونه نشونه‌ی یه مغزِ سالم باشه.

سالِ ۲۶۰ میلادی، یک پادشاهِ ایرانی کاری کرد که در کلِ تاریخِ روم بی‌سابقه بود: یک امپراتورِ روم را زنده به اسارت گرفت. این داستانِ واقعیِ شاپورِ اولِ ساسانی و والِرین است — روایتی از سه امپراتور، سه جنگ، و سنگ‌نوشته‌ای که هزار و هفتصد سال است که هنوز حرف می‌زند.