سالِ اول فقط پنجاه و یک تا فروخت

کینگ ژیلت (King Camp Gillette) فروشنده‌ی درپوشِ بطری بود، نه مخترع. یه محصولِ ساده می‌فروخت؛ چیزی که مشتری یه بار بازش می‌کرد و دور می‌انداخت. رئیسش یه روز بهش گفته بود دنبالِ همچین چیزی بگرده: کالایی که آدم‌ها مصرفش کنن، بندازنش دور، و دوباره برگردن سراغِ همون برند. این جمله تو ذهنِ ژیلت موند، تا یه صبح که تیغِ اصلاحش دیگه تیز نبود.

صبحی که تیغ کُند بود

اون سال‌ها، اواخرِ قرنِ نوزدهم، تیغ‌های اصلاح چیزی نبودن که دور بندازی. تیغ رو تیز می‌کردن، نگه می‌داشتن، دوباره ازش استفاده می‌کردن؛ سال‌ها. یه صبحِ سالِ ۱۸۹۵ تو بوستون، ژیلت رو‌به‌روی همین تیغِ کُندش نشست و یادِ حرفِ رئیسش افتاد. فکرش این بود: اگه به‌جای یه تیغِ سنگین و قابلِ تیز‌کردن، یه ورقِ نازکِ فولاد بسازی که اون‌قدر ارزون باشه که آدم به‌جای تیز کردنش، دورش بندازه و یکیِ تازه بخره، چی می‌شه؟ ایده ساده بود؛ ساختش نبود.

مهندس‌هایی که گفتن نمی‌شه

ژیلت نقشه‌اش رو برد پیشِ فلزشناس‌های ام‌آی‌تی (MIT) تو بوستون. جوابی که گرفت روشن بود: نمی‌شه. به‌گفته‌ی اون‌ها، فولادی که هم‌زمان نازک باشه، هم سخت، هم ارزون، وجود نداشت؛ یا باید نازک و شکننده می‌بود، یا سخت و گرون. این جواب می‌تونست پایانِ ماجرا باشه. اما ژیلت شش سال دنبالش موند، بدونِ اینکه بدونه راه‌حل از کجا می‌رسه.

شیمی‌دانی که یه بار ردش کرد

سالِ ۱۹۰۰، ژیلت طرحش رو برد پیشِ شیمی‌دانی به اسمِ ویلیام نیکرسون (William Nickerson). نیکرسون نگاهی بهش انداخت و کنارش گذاشت؛ انگار همون مشکلِ همیشگی رو دید، فولادِ نازک و سخت و ارزون هم‌زمان. اما ژیلت رهاش نکرد. یه سال بعد دوباره سراغِ نیکرسون رفت. این‌بار نیکرسون قبول کرد کار کنه؛ اما به‌جای پول، سهم خواست.

نیکرسون فولادِ تازه‌ای اختراع نکرد؛ ماشین‌هایی ساخت که اون ورقِ نازک رو سخت و تیز می‌کرد.

این نکته مهمه: راه‌حل از جنسِ ماده نبود، از جنسِ فرایند بود. مشکل این نبود که چنین فولادی وجود نداره؛ مشکل این بود که کسی بلد نبود اون فولاد رو با دقتِ کافی سخت کنه و لبه‌ش رو تیز کنه بدونِ اینکه بشکنه یا کج بشه. نیکرسون به‌جای دنبالِ یه ماده‌ی معجزه‌آسا گشتن، رفت سراغِ ماشین‌سازی؛ همون چیزی که اون فلزشناس‌های ام‌آی‌تی ازش غافل شده بودن.

سالی که فقط پنجاه و یک تا فروخت

سالِ ۱۹۰۳، محصول بالاخره رفتِ تو مغازه‌ها؛ هم خودِ تیغ و هم دسته‌اش. اما شروع اصلاً چشم‌گیر نبود. تو همون سالِ اول، فقط پنجاه و یک تا دسته‌ی اصلاح فروخته شد، به‌همراه صد و شصت و هشت تا تیغ. عددی که اگه امروز کسی برای یه محصولِ مصرفیِ روزمره بشنوه، احتمالاً فکر می‌کنه شکست خورده. این همون لحظه‌ای‌ست که خیلی از ایده‌ها رها می‌شن؛ ولی این یکی نشد.

سالی که همه‌چیز برگشت

سالِ بعد، یعنی همون سالِ دوم، فروش رسید به نود هزار و هشتصد و هشتاد و چهار دسته. از پنجاه و یک تا به نزدیکِ نود و یک هزار تا، تو یه سال. این جهش نشون می‌ده مشکلِ اصلی تو سالِ اول چیزی جز آشنا نبودنِ مردم با ایده‌ی «تیغِ یک‌بارمصرف» نبود؛ وقتی امتحانش کردن، برگشتن. همون منطقی که رئیسِ ژیلت اولِ کار بهش گفته بود، دقیقاً همون اتفاقی بود که افتاد: مردم مصرف کردن، دور انداختن، و دوباره برگشتن خریدن.

یه نکته‌ی جالبِ دیگه هم هست: نیکرسون، همون کسی که ماشین‌های سخت‌کردن و تیز‌کردنِ اون ورق‌های نازک رو ساخت، خودش فارغ‌التحصیلِ همون ام‌آی‌تی بود که فلزشناس‌هاش اول گفته بودن این کار نشدنیه. انگار جواب همیشه تو همون جایی بود که اول رد شده بود؛ فقط باید آدمِ درست سراغش می‌رفت.

چی معلومه، چی نه

از متنِ این ماجرا معلومه که ایده‌ی تیغِ یک‌بارمصرف از یه نیازِ شخصیِ ژیلت شروع شد، نه از یه پژوهشِ بازار. معلومه که فلزشناس‌های ام‌آی‌تی اولِ کار ردش کردن، و معلومه که نیکرسون هم یه‌بار ردش کرد و بعد قبول کرد، این‌بار با گرفتنِ سهم به‌جای دستمزد. اعدادِ فروشِ سالِ اول و دوم هم مشخصه: پنجاه و یک دسته و صد و شصت و هشت تیغ در برابرِ نود هزار و هشتصد و هشتاد و چهار دسته.

چیزی که از این متن معلوم نیست، جزئیاتِ فنیِ دقیقِ اینه که نیکرسون دقیقاً چه تغییری تو فرایندِ ساختِ فولاد داد، یا اینکه چرا مردم بینِ سالِ اول و دوم این‌قدر سریع نظرشون عوض شد. اما یه چیز روشنه: چیزی که امروز تقریباً تو هر خونه‌ای پیدا می‌شه، اولِ کار فقط پنجاه و یک نفر رو راضی کرده بود که امتحانش کنن.