کنجکاویاآهنگ تولدت مبارک برای پیکان ساخته شد! ماجرای ماشینی که ۳۸ سال تولید شد
پیکان، ماشینی که آهنگِ تولدت مبارک برای جشنِ تولدش ساخته شد و ۳۸ سال در ایران تولید شد.
هر بار که توی یه جشنِ تولد «تولدت مبارک» رو می‌خونیم، آهنگی رو می‌خونیم که اول برای تولدِ یه ماشین ساخته شد: پیکان. کارخونه‌ی سازنده‌ی پیکان برای جشنِ تولدِ ماشینش یه فیلمِ تبلیغاتی و یه آهنگ سفارش داد، و این آهنگ کم‌کم از پیکان جدا شد و رفت توی همه‌ی تولدها.
ولی خودِ پیکان از کجا اومده بود؟ ماشینی که ۳۸ سال توی ایران تولید شد، اولش اصلاً ایرانی نبود؛ و یه روزی رسید که یه کارخونه‌ی انگلیسی به همین ماشین وابسته شد.
آهنگی که برای یه ماشین ساخته شد
ماجرای آهنگ رو سه نفر جدا از هم تعریف کردن: آهنگسازش انوشیروان روحانی، کارگردانِ فیلمش کامران شیردل، و احمد خیامی، یکی از دو برادری که پیکان رو به ایران آوردن. آژانسِ تبلیغاتیِ ایران ناسیونال، یعنی سازمانِ فاکوپا، کامران شیردل رو آورد تا براش فیلم بسازه، و از روحانی خواست یه آهنگِ تولد بسازه. به گفته‌ی خودِ روحانی، بودجه‌ی این آهنگ ۵۰ هزار تومن بود، اون هم وقتی که یه پیکانِ نو حدودِ ۱۸ هزار تومن قیمت داشت.
شعرش رو پرویز خطیبی و نوذر پرنگ نوشتن و توی دو روز آماده شد. فیلمِ سه‌دقیقه‌ای با ۴۰۰ نسخه توی برنامه‌ی نوروزِ ۱۳۴۹ قبل از هر فیلمی توی سینماها پخش شد. توی صحنه‌ی آخرش یه پیکانِ قرمز از وسطِ یه کیکِ تولدِ بزرگ بیرون میومد و رقصنده‌ها اطرافش می‌رقصیدن. تا قبل از اون، ایرانی‌ها توی تولدها همون «Happy Birthday to You» رو می‌خوندن.
اینکه این جشن برای چندمین سالگردِ پیکان بود، معلوم نیست: یه روایت می‌گه سالگردِ اول، یکی سوم، یکی چهارم. ولی اینکه آهنگ رو کارخونه‌ی پیکان برای تولدِ پیکان سفارش داد، هر سه روایت سرش توافق دارن.
یه ماشینِ انگلیسی به اسمِ «تیر»
ایران ناسیونال رو سالِ ۱۳۴۱ دو برادر از مشهد ساختن، احمد و محمود خیامی، با ۱۰ میلیون تومن سرمایه. اولش اتوبوس و مینی‌بوس سرِ هم می‌کردن، با قطعه‌هایی که از مرسدس بنز میومد. سالِ ۱۳۴۵ با شرکتِ انگلیسیِ رووتس قرارداد بستن تا یکی از ماشین‌های تازه‌ی اون شرکت، هیلمن هانتر، رو توی ایران بسازن. هانتر همون سال، پاییزِ ۱۳۴۵، توی انگلیس به بازار اومده بود.
رووتس به کلِ این سری از ماشین‌هاش می‌گفت «Arrow»، یعنی تیر. احمد خیامی توی خاطراتش نوشته که اون‌ها ماشینی در دستِ ساخت داشتن که اسمش رو «Arrow» گذاشته بودن، و به فارسی می‌شد پیکان. شنبه، ۲۳ اردیبهشتِ ۱۳۴۶، شاه خطِ تولیدِ پیکان رو افتتاح کرد، و همون سالِ اول ۶٬۶۴۶ تا پیکان ساخته شد.
سال‌های اوج
پیکان خیلی زود ماشینِ اصلیِ خیابون‌های ایران شد. طبقِ جدولِ تولیدِ ایران ناسیونال، سالِ ۱۳۵۱ از هر ۱۰۰ تا ماشینِ سواری که توی ایران فروش می‌رفت، ۷۷ تا پیکان بود، و سالِ ۱۳۵۶ نزدیکِ ۹۱ هزار پیکان توی یه سال ساخته شد. مدل‌های تازه هم پشتِ سرِ هم اومدن: دولوکس، تاکسی، اتوماتیک، جوانان، و وانت.
وقتی جهتِ وابستگی برعکس شد
هیلمن هانتر سالِ ۱۳۵۸ توی اروپا تموم شد، ولی پیکان ادامه داد، و موتور و قطعه‌هاش هنوز از انگلیس میومد. کارخونه‌ی استوکِ شرکتِ تالبوت توی شهرِ کاونتری، کیت‌های موتور و گیربکسِ پیکان رو برای ایران می‌ساخت.
۲۳ اردیبهشتِ ۱۳۵۹، وسطِ بحرانِ گروگان‌گیری، وقتی پارلمانِ انگلیس داشت قانونِ تحریمِ ایران رو بررسی می‌کرد، لس هاکفیلد، نماینده‌ی شهرِ ناناتن، توی مجلسِ عوام گفت حدودِ ۲ هزار کارگر مستقیم روی همین قرارداد کار می‌کنن، و اگه قرارداد قطع بشه تا ۱۹ هزار شغل در تالبوتِ انگلیس به خطر می‌افته. یه سال بعد یه نماینده‌ی دیگه توی همون مجلس گفت که کارخونه‌ی استوک به سفارشِ ایران وابسته شده. یعنی ماشینی که از انگلیس اومده بود، حالا نونِ کارگرهای انگلیسی رو می‌داد.
جنگ همه‌چیز رو عوض کرد. پول برای خریدِ قطعه کم شد، و حدودِ سالِ ۱۳۶۶ که سفارش‌های ایران قطع شد، روزنامه‌های کاونتری نوشتن تالبوت ۱۵۰ نفر رو توی همون کارخونه بیکار می‌کنه. این بریده‌ی روزنامه امروز توی موزه‌ی حمل‌ونقلِ کاونتری، کنارِ یه پیکانِ ایرانی، به نمایشه.
پیکانی که ایرانی شد
بعدش ایران قالب‌ها و دستگاه‌های کهنه‌ی پیکان رو از تالبوت خرید؛ خیلی از اون‌ها فرسوده و ناقص بودن و دوباره راه انداخته شدن. کم‌کم تقریباً همه‌ی قطعه‌های پیکان توی خودِ ایران ساخته شد. سالِ ۱۳۸۰ روزی ۵۲۰ تا پیکان از خط بیرون میومد، و به تخمینِ خبرگزاریِ آسوشیتدپرس، از هر ۱۰ تا ماشینِ سواریِ ایران ۷ تا پیکان بود.
آخرین پیکان
ولی پیکان دیگه پیر شده بود: هر ۱۰۰ کیلومتر حدودِ ۲۰ لیتر بنزین می‌سوزوند و استانداردهای تازه‌ی آلودگی و ایمنی رو نداشت، و سازمانِ حفاظتِ محیطِ زیست برای توقفش فشار می‌آورد. یکشنبه، ۲۵ اردیبهشتِ ۱۳۸۴، چند دقیقه مونده به ظهر، آخرین پیکانِ سواری از خطِ ایران خودرو بیرون اومد؛ درست ۳۸ سال و ۲ روز بعد از افتتاحِ خط، و بعد از ۲ میلیون و ۲۹۵ هزار دستگاه.
اسحاق جهانگیری، وزیرِ صنایع، با دستِ خودش روی کاپوتش نوشت:
پیکان ارابه‌ای بود که صنعت خودرو ایران بر دوش آن شکل گرفت و امروز به موزه می‌رود تا نشانه اعتلای صنعت خودرو ایران باشد.
اون ماشین رفت توی موزه‌ی ایران خودرو، ولی وانتِ پیکان تا اسفندِ ۱۳۹۳، تقریباً ۱۰ سالِ دیگه، تولید شد. آهنگِ تولدش هم هنوز توی هر تولدی خونده می‌شه؛ آهنگی که قطعاً برای جشنِ تولدِ پیکان سفارش داده شد، حتی اگه هنوز معلوم نباشه اون جشن برای چندمین سالگردش بود.
