کنجکاویاآجری که یک زمین‌شناس برداشت — چغازنبیل
چغازنبیل را یک زمین‌شناس پیدا کرد که دنبالِ نفت می‌گشت و آجری برداشت که رویش نوشته بود.
توی خوزستان یه تپه‌ی خاکی سال‌ها همون‌جا بود و هیچ‌کس بهش توجه نمی‌کرد. مردمِ منطقه فکر می‌کردن فقط یه تپه‌ست، شاید بقایای یه روستای قدیمی یا حتی هیچی. اما یه روز یه زمین‌شناس که دنبالِ نفت می‌گشت، از همون خاک یه آجر برداشت و رویِ اون آجر یه چیزی نوشته شده بود. همین یه اتفاقِ کوچیک بود که بعدها معلوم شد یکی از مهم‌ترین کشف‌های باستان‌شناسیِ ایران بوده.
یه آجر که سرنخِ همه‌چیز شد
اون زمین‌شناس اهلِ باستان‌شناسی نبود؛ کارش پیدا کردنِ نفت بود، نه کاوشِ تاریخ. اما وقتی دید رویِ آجر خط و نوشته هست، فهمید این یه آجرِ معمولی نیست. آجر رو برد پیشِ باستان‌شناس‌هایی که اون موقع توی شوش کار می‌کردن. باستان‌شناس‌ها اومدن سراغِ همون تپه و شروع کردن به کندن. و هرچی بیشتر کندن، بیشتر فهمیدن که این تپه اصلاً تپه نیست.
معلوم شد این یه بناست، نه یه تپه
زیرِ خاک، یه بنایِ عظیم پنهان بود؛ کاملاً از آجر ساخته شده بود. اسمش رو گذاشتن چغازنبیل. تاریخِ ساختش می‌رسه به حدودِ هزار و دویست و پنجاه سالِ پیش از میلاد. دستورِ ساختش رو یه پادشاهِ ایلامی به اسمِ اونتاش‌ناپیریشا (Untash-Napirisha) داده بود. یعنی این خاک، هزاران سال یه شاهکارِ معماری رو زیرِ خودش قایم کرده بود، بدونِ اینکه کسی خبردار بشه.
زیگورات یعنی چی
چیزی که از دلِ اون تپه دراومد، یه زیگورات بود؛ یه جور برجِ پلکانی، شبیهِ یه هرمِ پله‌پله. چغازنبیل پنج طبقه داشته، هر ضلعش صد و پنج متر بوده، و ارتفاعِ کلی‌اش به پنجاه‌وسه متر می‌رسیده. یعنی یه چیزی نزدیک به بلندیِ یه ساختمانِ هجده‌طبقه، اون‌هم فقط از گِل و آجر، بدونِ فلز و بتن. امروز فقط بیست‌وپنج متر از اون ارتفاع باقی مونده، ولی این عددِ کم به‌تنهایی گمراه‌کننده‌ست.
چرا نصفِ ویرونه هم یه رکورده
زیگورات‌ها مالِ تمدنِ بین‌النهرین بودن، همون منطقه‌ای که امروز عراقه. ده‌ها تا از این ساختمون‌ها اونجا ساخته شده بود. اما امروز بیشترشون فقط یه تپه‌ی خاکیِ ساده‌ن، بدونِ هیچ نشونه‌ای از شکل و ساختارِ اصلی‌شون. از خیلی‌هاشون حتی یه طبقه هم سرِپا نمونده.
- بیشترِ زیگورات‌های بین‌النهرین: امروز فقط یه تپه
- چغازنبیل: پنج طبقه‌ی اصلی، بیست‌وپنج متر از آن هنوز ایستاده
یونسکو (UNESCO) دراین‌باره گفته چغازنبیل بزرگ‌ترین زیگوراتِ بیرون از بین‌النهرینه، و بهترین نمونه‌ی حفظ‌شده از این نوع بنا در کلِ دنیا. یعنی وقتی حرف از بهترین زیگوراتِ باقی‌مونده از دنیای باستان می‌شه، اون نمونه توی ایرانه، نه توی خودِ بین‌النهرین.
آجرهایی که سندن، نه تزیین
از دلِ همین محوطه، پنج هزار و دویست و پنجاه‌وهفت آجرِ نوشته‌دار درآورده شده. این تعداد اون‌قدر زیاده که نمی‌شه گفت این‌ها فقط برای زیبایی روی دیوارها گذاشته شده بودن. رویِ این آجرها اسمِ سازنده نوشته شده، اسمِ خدایانی که بنا به احترامشون ساخته شده، و توضیح اینکه این ساختمون اصلاً برای چه هدفی برپا شده. یعنی چغازنبیل شناسنامه‌ی خودش رو با خودش حمل می‌کنه؛ چیزی که خیلی از بناهای باستانیِ دیگه ندارن و باستان‌شناس‌ها باید حدس بزنن کارِ کی بوده و برای چی.
«این‌ها تزیین نیستن. این‌ها سند هستن.»
اولین اسمِ ایران توی فهرستِ یونسکو
سالِ هزار و نهصد و هفتاد‌ونه، چغازنبیل به‌عنوانِ یه اثرِ جهانی ثبت شد. این ثبت یه نکته‌ی خیلی مهم داره: چغازنبیل اولین اثرِ ایران توی فهرستِ یونسکو بوده، قبل از تختِ جمشید، و قبل از میدانِ نقشِ جهان. یعنی وقتی جهان اومد و برای اولین بار به یه جایِ ایران مهرِ جهانی‌بودن زد، اون جا یه بنایی بود که تا چند دهه قبلش، همه فکر می‌کردن فقط یه تپه‌ست.
چی مسلمه و چی نه
اینکه چغازنبیل زیرِ یه تپه‌ی معمولی پنهان بوده و کشفش با یه اتفاقِ اتفاقی (جست‌وجوی نفت، نه باستان‌شناسی) شروع شده، بخشیه که تویِ روایتِ رسمی و مستند اومده. تاریخِ ساخت، اسمِ اونتاش‌ناپیریشا، ابعادِ بنا، تعدادِ آجرهای نوشته‌دار، و سالِ ثبتِ جهانی‌اش هم همه جزوِ اطلاعاتِ ثبت‌شده و مستندن. چیزی که هنوز شاید کامل روشن نباشه، جزئیاتِ دقیقِ کارِ اون زمین‌شناسه؛ اینکه دقیقاً چطور و چه موقع اون آجرِ اول رو برداشته، خیلی وسواس‌گونه ثبت نشده، و بیشتر به‌عنوانِ نقطه‌ی شروعِ یه کشفِ بزرگ روایت می‌شه. اما یه چیز قطعیه: یه تپه‌ی ساده که سال‌ها زیرِ پا بوده، حالا اسمش یکی از مهم‌ترین نشونه‌های تمدنِ ایلامیه، و اولین بنایی از ایرانه که جهان رسماً پذیرفته باید حفظش کنه.
