دندونِ یه بچه‌ی نئاندرتال در کرمانشاه؛ بیش از ۴۰ هزار سال زیرِ خاک

دندونِ شیریِ یه بچه، از دهنش که می‌افته، معمولاً کسی نگهش نمی‌داره؛ می‌ره زیرِ خاک یا لای فرش گم می‌شه. حالا فرض کن همین اتفاقِ ساده، بیش از ۴۰ هزار سال پیش افتاده باشه، زیرِ یه صخره تو دلِ زاگرس، برای بچه‌ای که اصلاً از گونه‌ی ما نبوده. چطور می‌شه از یه تیکه‌ی به این کوچیکی فهمید کی بوده، کِی زندگی می‌کرده و چرا این دندون تنها یادگاری‌ای هست که ازش مونده؟

زیرِ یه صخره، کنارِ جاده‌ی کرمانشاه

جایی حدودِ ۳۵ کیلومتری شمال‌غربِ کرمانشاه، تو دره‌ای به اسمِ نودروان، یه صخره‌ی آهکیِ ۵۰ متری هست که از راهِ دور هم دیده می‌شه؛ کنارش یه چشمه‌ی کارستی هست که یه برکه درست کرده، و درست پایینِ همین صخره یه پناهگاهِ صخره‌ای به اسمِ «باوه‌یوان» قرار داره. تیمی به سرپرستیِ سامان حیدری گوران، باستان‌شناسی که تو موزه‌ی نئاندرتالِ متمان در آلمان و دانشگاه کلن کار می‌کنه، از سالِ ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ سه فصل اینجا کاوش کردن. زمینِ زیرِ این صخره یه کفِ سکونتیِ حدودِ ۳۰۰ متر مربعی داره که پُره از ابزارِ سنگی و استخوانِ جانوری.

دندونی کوچیک‌تر از یه ناخن

فصلِ دومِ کاوش، سالِ ۲۰۱۷ بود که باستان‌شناس‌ها حدودِ ۲٫۵ متر پایین‌تر از سطحِ زمین، تو یه لایه پُر از ابزارهای سنگیِ موستریِ زاگرس و استخوانِ جانوری، به یه دندون رسیدن؛ یه دندونِ نیشِ شیریِ فکِ پایین، سمتِ چپ، که فقط تاج و یه‌ربعِ ریشه‌اش مونده بود. کارِ رسیدن به این دندون آسون نبود: خاکِ کاوش‌شده رو دستی الک می‌کردن، همون‌طور که تو عکس‌های آوریلِ همون سال هم دیده می‌شه. اندازه‌ی تاجِ این دندون فقط ۶٫۸۷ در ۶٫۵۰ میلی‌متر بود، یعنی واقعاً کوچیک‌تر از یه ناخن. رویِ دندون هیچ نشونه‌ای از پوسیدگی یا خطِ فشارِ دورانِ کودکی نبود، فقط سایشِ زیاد داشت و عاجش بیرون زده بود.

جوابی که سی‌تی‌اسکن داد

از ظاهرِ دندون نمی‌شد مطمئن شد مالِ کیه، برای همین فرستادنش دانشگاهِ بولونیا تا استفانو بناتسی و همکارانش با میکرو-سی‌تی‌اسکن داخلش رو بررسی کنن. ضخامتِ مینا و شکلِ مرزِ بینِ مینا و عاج، با اونچه از نئاندرتال‌ها می‌شناسیم جور در اومد، نه با انسانِ امروزی. همون اسکن یه چیزِ دیگه هم نشون داد: ریشه‌ی دندون تحلیل رفته بود، یعنی به‌جای اینکه با مرگ یا آسیب کنده شده باشه، به احتمالِ زیاد خودش افتاده، درست مثلِ دندونِ لقِ هر بچه‌ی حدوداً شش‌ساله‌ی امروزی. مقاله‌ی علمی هم دقیقاً همین کلمه رو به کار برده: «exfoliated»، یعنی طبیعی ریخته. به همین خاطر این دندون رو نمی‌شه نشونه‌ی یه تدفین یا یه مرگ دونست؛ بیشتر شبیهِ یادگارِ یه روزِ معمولیه.

ژان‌ژاک اوبلن، از همکارانِ این پژوهش، بعدها دراین‌باره گفته بود:

«به نظرِ من چیزی که ما اینجا داریم یه منطقه‌ی مرزی‌ه، و این مرز داشته جابه‌جا می‌شده.»

دو روایتِ متفاوت از سن

برای تعیینِ سنِ دقیق‌تر، از زغالِ چوبِ درست بالای همون لایه، آزمایشِ رادیوکربن گرفتن که سنی حدودِ ۴۳ هزار و ۶۰۰ تا ۴۱ هزار و ۵۰۰ سال پیش رو نشون داد؛ عددی که این مقاله، سالِ ۲۰۲۱ منتشرش کرد و خودش هم به‌عنوانِ نتیجه‌ای «اولیه» ازش یاد کرد. اما یه مطالعه‌ی دیگه، سالِ ۲۰۲۳، با روشِ لومینسانس و یه مدل‌سازیِ آماری، سنِ همین لایه رو خیلی بیشتر، چیزی بینِ ۶۵ تا ۷۱ هزار سال، تخمین زد و گفت رادیوکربن احتمالاً سن رو کمتر از واقعیت نشون داده. این دو نتیجه هنوز با هم جور در نمیان و ماجرا حل‌نشده مونده. چیزی که هر دو روایت روش توافق دارن اینه که این دندون بیش از ۴۰ هزار سال زیرِ خاک بوده، برای همین امن‌ترین عددی که می‌شه گفت همینه، نه یه رقمِ دقیق‌تر.

پسرعموهایی که کم ازشون مونده

نئاندرتال‌ها تو ایران خیلی کم شناخته شدن. اولین باقیموندشون یه استخوانِ بازو از غارِ بیستون بود که کارلتون کون سالِ ۱۹۴۹ کاوش کرده بود و سال‌ها بعد، ۲۰۰۶، معلوم شد مالِ نئاندرتاله. بعدش یه دندانِ آسیای درنیامده تو غارِ وزمه پیدا شد که سالِ ۱۹۹۹ ثبت شد و سالِ ۲۰۱۹ با اسکنِ دوباره، نئاندرتال بودنش تأیید شد، هرچند از یه لانه‌ی حیوانیِ به‌هم‌ریخته اومده بود، بدونِ هیچ ابزاری کنارش. دندونِ باوه‌یوان از این نظر فرق داره: تو یه کاوشِ امروزی، سرِ جاش، کنارِ ۱۰ هزار و ۴۱۱ ابزارِ سنگی از سه فصلِ کاوش پیدا شد و سنش هم معلوم شد؛ برای همین می‌شه گفت اولین نمونه‌ای‌ه که این‌طور، با این دقت، ثبت شده. یه دندونِ آسیای دیگه هم سالِ ۲۰۲۴ تو قلعه‌کردِ قزوین پیدا شده، ولی سایشِ زیادش هنوز اجازه نمی‌ده مطمئن باشیم نئاندرتاله یا نه.

پاییزِ ۱۳۹۷ (اکتبرِ ۲۰۱۸)، این دندون تو یه نشستِ خبری به عکاس‌ها نشون داده شد؛ عکس‌های همون روز نشون می‌ده یه دندونِ به این کوچیکی، وسطِ یه اتاق پر از دوربین قرار گرفته بود. بعدِ کشف، حیدری گوران خودش گفته بود که دو تا ترانشه‌ی فیبرِ نوری که سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ از کنارِ همین صخره رد شده بودن، رویِ‌هم حدودِ ۷۰ درصدِ لایه‌های باستانی رو از بین برده بودن. بعدها، سالِ ۲۰۲۲، مسئولانِ میراثِ فرهنگیِ کرمانشاه اعلام کردن طرحِ توسعه‌ی همون جاده‌ی کرمانشاه به کامیاران، کنارِ این صخره، متوقف شده. خودِ دندون هم این‌روزها با اجازه‌ی اداره‌ی میراثِ فرهنگیِ کرمانشاه نگهداری می‌شه.

چیزی که هنوز تو ماست

نئاندرتال‌ها دیگه نیستن؛ اون بچه‌ای که این دندون از دهنش افتاد، مثلِ همه‌ی هم‌گونه‌هاش، هزاران سال پیش ناپدید شد. اما وقتی اجدادِ ما از آفریقا بیرون اومدن، به نئاندرتال‌ها رسیدن و با هم بچه‌دار شدن؛ طبق یه برآورد، بیشترِ این اختلاط تو یه بازه‌ی طولانی، حدودِ ۵۰ هزار و ۵۰۰ تا ۴۳ هزار و ۵۰۰ سال پیش، اتفاق افتاده. نتیجه‌اش اینه که امروز، هرکسی که اجدادش بیرون از آفریقا زندگی می‌کردن، حدودِ ۲ درصد از ژنومش نئاندرتالیه. پس چیزی که قطعیه اینه: این دندون مالِ یه بچه‌ی حدوداً شش‌ساله‌ی نئاندرتاله که بیش از ۴۰ هزار سال پیش، احتمالاً خودش افتاده، نه بر اثرِ مرگ یا دفن. چیزی که هنوز معلوم نیست، سنِ دقیقِ این لایه‌ست و اینکه باوه‌یوان واقعاً یکی از آخرین سکونتگاه‌های نئاندرتالی تو غربِ آسیا بوده یا نه. ولی یه چیزِ دیگه هم هست که از هر دندون‌شناسی مطمئن‌تره: اون بچه از گونه‌ی ما نبود، ولی یه تیکه از پسرعموهامون، نه زیرِ خاکِ باوه‌یوان، تو سلول‌های خودِ ماست.