دندانِ شیریِ کودکی نئاندرتال در کرمانشاه؛ چهل هزار سال زیرِ یک صخره

روی یه صخره‌ی آهکیِ پنجاه متری، کنارِ جاده‌ی کرمانشاه به کامیاران، هر روز ماشین‌ها رد می‌شن بی‌اونکه بدونن زیرِ پاشون چی خوابیده. سالِ ۲۰۱۷ یه گروهِ باستان‌شناس، دو متر و نیم زیرِ خاکِ همین صخره، میانِ ده‌ها هزار ابزارِ سنگی، چیزی پیدا کردن که از یک سانت هم کوچیک‌تر بود: یه دندانِ نیشِ شیری. این دندان به کی تعلق داشت، چطور اونجا رسیده بود، و چرا هنوز سرِ سنِ دقیقش دعواست؟

صخره‌ای کنارِ جاده‌ی کامیاران

پناهگاهِ باوه‌یوان سی و پنج کیلومتری شمال‌غربِ کرمانشاه قرار داره، تو روستایی به همین اسم که سالِ ۱۳۸۵ فقط ۱۷۲ نفر جمعیت داشت. دیواره‌ی آهکیِ پنجاه متری‌اش از دور دیده می‌شه، و پنجاه متر اون‌طرف‌تر، یه چشمه‌ی کارستی از زمین بیرون می‌زنه و یه برکه می‌سازه. این ترکیب -سرپناه، آب، و دیدِ باز به دره- دقیقاً همون چیزی بود که یه گروهِ شکارچی-گردآورنده برای موندن لازم داشت. کلِ دره، به اسمِ نودروان، هفده کیلومتر کنارِ رودخانه‌ی رزاور کشیده شده و بینِ دشت‌های کرمانشاه و کامیاران قرار گرفته؛ فقط تو همین دره بیشتر از پنجاه محوطه‌ی پارینه‌سنگی شناسایی شده.

این محوطه رو باستان‌شناسی به اسمِ سامان حیدری گوران کشف کرد، تو یه بررسیِ میدانی که سال‌ها طول کشید، و کاوشش رو از سالِ ۲۰۱۶ با مجوزِ پژوهشکده‌ی باستان‌شناسیِ ایران شروع کرد. محلِ سکونت حدودِ ۳۰۰ مترمربع بود، و نشونه‌هاش می‌گفت این فقط یه جای گذری نبوده: اینجا آتیش روشن می‌کردن، غذا می‌پختن، و ابزار می‌ساختن.

مسابقه با کابلِ فیبرِ نوری

ولی درست همون سال‌هایی که کاوش داشت شکل می‌گرفت، یه چیزِ دیگه هم از دلِ همین پناهگاه رد شده بود. بینِ سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷، دو تا ترانشه برای کشیدنِ کابلِ فیبرِ نوری از وسطِ محوطه گذشت. به گفته‌ی حیدری گوران، این دو تا ترانشه روی هم حدودِ هفتاد درصدِ لایه‌های باستانی رو نابود کردن، و فقط یه نوارِ باریک کنارِ خودِ صخره دست‌نخورده موند. این یعنی کاوشی که سالِ ۲۰۱۶ شروع شد، از همون اول داشت با یه تخریبِ انجام‌شده کار می‌کرد، نه با یه محوطه‌ی کامل.

با این حال، تو همون نوارِ باقی‌مونده، تیمِ کاوش سه فصل کار کرد و خاک رو لایه به لایه، با دست، الک کرد. حاصلِ این سه فصل ۱۰٬۴۱۱ تکه سنگِ تراشیده بود، ابزارهایی از سنتِ موستری‌ِ زاگرس، با تیغه‌ها و خراشنده‌های محدب و منحرف که با ضربه‌های حساب‌شده از سنگ جدا می‌شدن. کنارشون استخوانِ سوخته‌ی گاوسانان، غزال و اسب‌سانان پیدا شد، و بیشتر از پنجاه تکه استخوانِ لاک‌پشتِ آب شیرین، احتمالاً از همون برکه‌ی کنارِ صخره.

دندانی که در بولونیا حرف زد؛ و بحث بر سرِ سن

سالِ ۲۰۱۷، تو فصلِ دومِ کاوش، حدودِ دو متر و نیم زیرِ سطح، تو مربعی به اسمِ I31، همین‌جا میانِ ابزارها و استخوان‌ها، یه دندانِ نیشِ شیری از فکِ پایین پیدا شد که بهش می‌گن BY1. دندان‌های شیری خیلی شبیهِ هم هستن و از روی ظاهر نمی‌شد گفت مالِ کدوم گونه‌ست، برای همین با یه میکرو-سی‌تی‌اسکن با دقتِ ۰.۰۱۵ میلی‌متر تو دانشگاهِ بولونیای ایتالیا بررسی‌اش کردن. استفانو بناتسی و همکارانش ضخامتِ مینا و شکلِ مرزِ بینِ مینا و عاج رو با دندان‌های انسانِ امروزی و نئاندرتال‌ها مقایسه کردن، و جواب روشن بود: این دندان مالِ انسانِ امروزی نبود.

اندازه‌ی تاجِ دندان فقط ۶.۸۷ در ۶.۵۰ میلی‌متر بود، یعنی کوچیک‌تر از یه ناخن. هیچ پوسیدگی و هیچ نشونه‌ای از سوءِ تغذیه‌ی دوران‌کودکی روش نبود، ولی حسابی ساییده شده و عاجش بیرون زده بود، انگار صاحبش غذاهای سفت می‌جویده. نکته‌ی مهم‌تر این بود که ریشه‌ی دندان جذب شده بود؛ مقاله‌ی اصلی این حالت رو «افتادنِ طبیعی» توصیف می‌کنه، یعنی به احتمالِ زیاد این دندان خودش از دهانِ یه بچه‌ی زنده، حدوداً شش‌ساله، افتاده بود، نه اینکه یادگارِ یه مرگ یا دفن باشه.

سنِ دقیقِ این اتفاق هنوز محلِ اختلافه. زغالِ درست بالای لایه‌ی دندان با کربن-۱۴ سن‌یابی شد و عددی بینِ ۴۱٬۵۰۰ تا ۴۳٬۶۰۰ سالِ پیش به دست اومد؛ این همون عددیه که مقاله‌ی PLOS ONE در سالِ ۲۰۲۱ منتشرش کرد. ولی روشِ کربن-۱۴ نزدیکِ پنجاه هزار سال به تهِ توانش می‌رسه، و کمی آلودگی کافیه که سن رو جوان‌تر از واقعیت نشون بده. برای همین سالِ ۲۰۲۳، یه پژوهشِ دیگه به سرپرستیِ محمد حیدری، با روشِ سن‌یابیِ نوریِ رسوب (OSL) و یه مدلِ بیزی، خودِ لایه‌ی خاک رو بررسی کرد و به بازه‌ی ۶۵ تا ۷۱ هزار سالِ پیش رسید؛ نویسنده‌هاش می‌گن کربن-۱۴ احتمالاً سن رو کمتر از واقعیت نشون داده. این دعوا هنوز حل نشده، ولی هر دو طرف تو یه چیز مشترک هستن: این دندان بیشتر از چهل هزار سال پیش اونجا افتاده، خیلی قبل از اولین روستاها و اولین کشاورزی.

پسرعموهای ما در زاگرس

نئاندرتال‌ها یه گونه‌ی جداگانه از انسان بودن که صدها هزار سال تو اروپا و غربِ آسیا زندگی می‌کردن؛ قوی‌هیکل، با بینیِ پهن و مغزی هم‌اندازه‌ی مغزِ ما، که ابزار می‌ساختن، آتیش روشن می‌کردن و شکار می‌کردن. اسمشون از دره‌ی نئاندر تو آلمان اومده، جایی که سالِ ۱۸۵۶ اولین استخوان‌هاشون پیدا شد؛ حیدری گوران، سرپرستِ همین کاوش، امروز تو موزه‌ی نئاندرتالِ همون دره کار می‌کنه.

تو ایران، ردِ نئاندرتال‌ها خیلی کمه. سالِ ۱۹۴۹، انسان‌شناسِ آمریکایی کارلتون کون تو غارِ بیستون یه استخوانِ ساعد پیدا کرد که سال‌ها بعد، تو پژوهشی از فریدون بیگلری و اریک ترینکاس، مالِ یه نئاندرتال تشخیص داده شد. تو غارِ وزمه، نزدیکِ اسلام‌آبادِ غرب، یه دندانِ آسیای شیریِ دیگه از یه بچه پیدا شد -که بعدها به اسمِ «کودکِ وزمه» شناخته شد و کلمان زانولی سالِ ۲۰۱۹ دوباره اسکنش کرد- ولی این دندان از خاکی به دست اومده بود که قاچاقچی‌ها زیر و رو کرده بودن؛ بدونِ لایه و بدونِ تاریخِ دقیق. دندانِ باوه‌یوان، در مقایسه، اولین دندانِ نئاندرتالِ ایرانه که تو یه کاوشِ امروزی، سرِ جای خودش، کنارِ ابزارهای خودِ نئاندرتال‌ها پیدا شده و سنش هم اندازه‌گیری شده.

ژان‌ژاک اوبلن، از موسسه‌ی ماکس پلانکِ لایپزیگ که روی این یافته کار کرده، تو گفت‌وگویی با روزنامه‌ی هاآرتص گفته بود زاگرس یه جور منطقه‌ی مرزی بوده:

«به نظرِ من، چیزی که داریم یه منطقه‌ی مرزی‌ه، و این مرز مدام جابه‌جا می‌شده.»

یعنی مرزی بینِ نئاندرتال‌ها و جمعیت‌های انسانِ امروزی، که احتمالاً همین کوه‌های زاگرس یکی از جاهایی بوده که این دو گونه به هم رسیدن.

دو درصدی که هنوز در ماست

همین رسیدن‌ها بی‌نتیجه نموند. وقتی اجدادِ ما از آفریقا بیرون اومدن و به نئاندرتال‌ها برخوردن، طیِ یه دوره‌ی چند هزارساله -احتمالاً بینِ ۴۳٬۵۰۰ تا ۵۰٬۵۰۰ سالِ پیش- با هم بچه‌دار شدن. نتیجه‌اش اینه که امروز، تو ژنِ هر کسی که اجدادش بیرون از آفریقا زندگی کرده، حدودِ دو درصد دی‌ان‌ایِ نئاندرتالی هست؛ این یافته‌ای‌ست که اولین بار سالِ ۲۰۱۰ با توالی‌یابیِ ژنومِ نئاندرتال منتشر شد و پژوهش‌های بعدی، از جمله سالِ ۲۰۲۴، بازه‌ی زمانیِ دقیق‌ترش رو مشخص کردن. نئاندرتال‌ها به‌عنوانِ یه گونه‌ی جدا از بین رفتن، ولی بخشی از میراثِ ژنتیکی‌شون تو نسلِ ما ادامه پیدا کرد.

بعد از فصلِ سومِ کاوش، پاییزِ ۱۳۹۷ (اواخرِ اکتبرِ ۲۰۱۸)، دندان تو یه نشستِ خبری جلوی دوربین‌های خبرگزاریِ ایرنا نشون داده شد و به‌عنوانِ اولین شواهدِ قطعیِ نئاندرتال در ایران معرفی شد. سالِ ۱۴۰۱ (۲۰۲۲ میلادی)، به گفته‌ی کیومرث اعظمی، معاونِ میراثِ فرهنگیِ کرمانشاه، طرحِ توسعه‌ی همون جاده‌ای که از کنارِ صخره رد می‌شه متوقف شد تا پناهگاه آسیب نبینه. دندان امروز با مجوزِ اداره‌ی میراثِ فرهنگیِ استانِ کرمانشاه همون‌جا نگهداری می‌شه، نزدیکِ جایی که بیشتر از چهل هزار سال پیش افتاد.

چی مسلّمه و چی هنوز نه

آنچه محکم روی شواهد ایستاده اینه: یه بچه‌ی نئاندرتالِ حدوداً شش‌ساله، بیشتر از چهل هزار سال پیش، زیرِ صخره‌ی باوه‌یوان زندگی می‌کرده؛ دندانِ نیشِ شیری‌اش، به احتمالِ زیاد، خودش افتاده، نه اینکه نشانه‌ی یه مرگ باشه؛ و این دندان، کنارِ ده‌ها هزار ابزارِ سنگی و استخوانِ جانوری، یکی از معدود شواهدِ مستقیمِ حضورِ نئاندرتال‌ها تو ایرانه. آنچه هنوز روشن نیست، سنِ دقیقِ این اتفاقه: چهل و چند هزار سال، طبقِ کربن-۱۴، یا شصت‌وپنج تا هفتادویک هزار سال، طبقِ سن‌یابیِ نوری. این بچه نه اولین نئاندرتالِ شناخته‌شده‌ی ایران بود -بیستون و وزمه زودتر پیدا شده بودن- و نه می‌شه گفت اجدادِ مستقیمِ کسی بود؛ فقط می‌شه گفت یه روزِ معمولی، زیرِ یه صخره‌ی کنارِ یه برکه، دندانِ یه بچه افتاد، و هزاران سال بعد، یه تکه از همون داستان هنوز تو ژن‌های ماست.